این همایش به بررسی عمیق و همهجانبه نقش و تأثیر دو چهره برجسته از خاندان علمی و عرفانی حموی، یعنی شیخ سعدالدین حموی و فرزندش صدرالدین ابراهیم حموی، میپردازد. این دو شخصیت سترگ، در شکلگیری، تعمیق و گسترش سنتهای عرفانی در پهنهای وسیع شامل مناطق خراسان، شام، مصر و سراسر جهان اسلام، طی سدههای ششم تا هشتم هجری قمری، نقشی بیبدیل ایفا نمودند. خاندان حموی، که ریشه در خراسان در سده چهارم هجری دارند، به عنوان شافعیمذهبانی فرهیخته، اهل حدیث، فقه و عرفان شناخته میشوند. اعضایی از این خاندان در سدههای بعدی به شام و مصر مهاجرت کرده و در آن سرزمینها به جایگاهی والا و نفوذی گسترده دست یافتند. این پدر و پسر، فراتر از جایگاه عرفانی، سهم قابل توجهی در ترویج اندیشههای شیعی و ایجاد پیوندی وثیق میان تسنن و تشیع داشتهاند، که بررسی این جنبه از فعالیتهای ایشان، هدفی کلیدی در این همایش خواهد بود.
حمایتکنندگان همایش
این رویداد علمی با حمایت مادی و معنوی ارزشمند فرمانداری شهرستان جوین و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی (سبزوار) برگزار خواهد شد. همچنین، بر اساس تفاهمنامه اولیه، مسئولیت امور علمی و دبیری این همایش بر عهده دانشگاه بینالمللی مذاهب اسلامی قرار گرفته است. اجرای فنی و برگزاری همایش نیز به طور مشترک توسط نهادهای مذکور انجام خواهد پذیرفت.
1- شیخ سعدالدین محمد بن معینالدین محمد بن حموی بحرآبادی جوینی
از برجستهترین مشایخ عرفان در اواخر قرن ششم و نیمهٔ نخست قرن هفتم هجری است. او در سال ۵۸۶ هجری قمری در بحرآباد دشت جوین زاده شد و پس از سفری پرفراز و نشیب در عرصهٔ علم و عرفان، در سال ۶۴۹ هجری قمری در همانجا درگذشت. سعدالدین از خاندان علمی و معنویای برخاست که در تاریخ عرفان و فرهنگ اسلامی جایگاهی ویژه دارند.
او تحصیلات ابتدایی خود را در نیشابور آغاز کرد و در مدرسهٔ سلطانیه نزد معینالدین جاجرمی به فراگیری علوم پرداخت. سپس در سال ۶۰۵ هجری قمری به خوارزم رفت و در محضر نجمالدین کبری، شیخ بزرگ طریقت کبرویه، به سلوک عرفانی پرداخت. نجمالدین کبری در سال ۶۱۷ به او اجازهٔ ارشاد داد و او را «طایر» نامید. سعدالدین پس از آن به سفرهای گستردهای در خراسان، حجاز، شام، مصر، عراق و شام پرداخت و با بزرگان بسیاری دیدار کرد. او در شمار نخستین صوفیانی است که با اعتقاد به والیت ائمه معصومین(ع) به عنوان اولیاء مطلق الهی، گرایشات شیعی داشته است. علاوه بر این دیدگاههای او نقش مهمی در همگرایی مذهبی بین شیعه و سنی داشته است.
از جمله مهمترین دیدارهای او، ملاقات با محییالدین ابن عربی در کوه قاسیون دمشق بود. سعدالدین ابن عربی را «دریایی بیکرانه» و ابن عربی نیز او را کنز لاینفد توصیف کرده است و این دیدار تأثیر عمیقی بر اندیشهٔ او گذاشت. همچنین با صدرالدین قونوی، شهابالدین عمر سهروردی و سَیفالدین باخرزی نیز ارتباط و مصاحبت داشت. او اشعاری نیز سروده است؛ هر چند اشعارش اندک است، اما در گسترش نثر عرفانی، هم خود او و هم شاگردش، عزیزالدین نسفی دارای اهمیتند.
سعدالدین آثار متعددی در عرفان نگاشته که عبارتند از:
آثار تألیفی با تاریخ و محل نگارش
1- ظهور التوحید فی نور التجرید – رمضان ۶۲۶، مصر
2- الاحصا فی علم الاسماء الحسنى – رجب ۶۲۶
3- اسرار الباری فی نغمات القاری
4- اجازه به علاءالدین مصری – مصر، ۶۲۸
5 اسباب الفضل لارباب الفضل – مقام خلیل، محرم ۶۲۸
6- حکمة لقمان فی معالم الانسان – ذیحجه ۶۲۷
7- الفتح الموصلی – شعبان ۶۲۷، موصل
8- منار المهلک – شوال ۶۲۷، بغداد
9- شعبة الایمان – بغداد
10- اخراج الدرر البحریة – ۶۲۹، مسجد بغداد
11- وجدان الام فی شرح اللهم – بغداد
12- مجلس الرد فی الحرز والمد – ۶۲۹، حریم
13- الاشارة فی الاشارة – شعبان ۶۲۹، بغداد
14- صباح الخلوة و انفاسها – رجب ۶۳۰، حمص
15- عید الفطر – ۶۳۰، قاسیون
16- السلطان علی الشیطان – محرم ۶۳۱، دمشق
17- الدعاء عند فتح باب الکعبة – رمضان ۶۳۲، قدس
18- التعریف فی معنی الکشف – صفر ۶۳۹، دمشق
19- التأیید و النصرة – ۶۳۹، جاکوره دمشق
20- المقامات النزولیه – ۶۳۹، بعلبک
21- شرح و تعبیر خواب در نصیبین – صفر ۶۴۰
22- شرح الصاد – ۶۴۰، تبریز
23- الحاح القاصد – تبریز
24- الجمع بین الانفس و الاعین – ۶۴۱، گرجستان
25- اجازه به قاضی کمالالدین احمد مداعنی – ۶۴۱، هرات
26- اجازه روایت به امام شمسالدین ابوعلی جاجرمی – شوال ۶۴۳
27- اجازه به نجمالدین عثمان ادکانی – ۶۴۵، خراسان
28- خلق الجنة فی کشف القبة – ۶۴۶، الکاباد
29- نسبت خرقه به محمد بن زکریا رازی – ۶۴۷، آمل
30- اجازه به شرفالدین طبیب جورندی – ۶۴۸، خراسان
31- نسبت خرقه به شهابالدین ماهان سمنانی – ۶۴۹، آمل
32- نامه به صدرالدین ابوالحسن حموی – ۶۳۳، مصر
آثار منسوب، رمزی، عرفانی و نسخهشناسی
1- الفصول – منسوب در مقدمهٔ ماریژان موله بر الانسان الکامل
2- محبوب المحبین و مطلوب الواصلین – نسخه در مجلس سنا، شماره ۳۲۵۲
3- سجنجل الارواح و نقوش الالواح – نسخه در آستان قدس، شماره ۱۰۷
4- سکینة الصالحین فی معرفة قواعد الیقین
5- قلب المنقلب – ترجمهٔ فارسی توسط صلاحالدین بلغاری
6- علوم الحقایق و حکم الدقائق – چاپ شده در مصر، ۱۳۲۸
7- تحقیق المراتب الخمس للنفس و شرح حدیث «بنی الاسلام علی خمس»
8- لطایف التوحید فی غرائب التفرید – نسخه در دانشگاه تهران
9- بحر المعانی – رسالهای در تصوف
10- ملفوظات سعدالدین – گردآوری محمد بن احمد
11- علوم الحقیقیة
12- حقایق الحروف – نسخه در پاریس، فیلم در تهران
13- المرفوع المصنوع فی الجموع المسموع
14- سفینة الابرار فی لحج الاسرار
15- کتاب الحرف – نسخه در پاریس، فیلم در تهران
16- کلام سعدالدین در تعابیر حروف هجا – دو نسخه در تهران
17- کلمات حمویه – نسخه در کتابخانهٔ مجلس، شماره ۱۲۶
18- ادعیه سعدالدین حمویه – نسخه در ایاصوفیه، فیلم در تهران
19- المصباح فی التصوف – نسخه در ایاصوفیه، تصحیح نجیب مایل هروی
2- صدرالدین ابراهیم بن محمد بن مؤید حمویه (۶۴۴- ۷۲۲ ق/ ۱۲۴۶-۱۳۲۲ م)
فقیه، محدث و صوفی شافعی، فرزند ابوالسعادات سعدالدین محمد حمویی (د ۶۴۹ ق/ ۱۲۵۱ م؛ ه م)، صوفی نامدار سدۀ ۷ ق/ ۱۳ م. وی در آمل طبرستان زاده شد و پس از تحصیلات مقدماتی به قزوین، تبریز، شوبَک (قلعهای در اطراف شام)، قدس، حله، کربلا، نجف و بغداد سفر کرد و از علی بن انجب و عبدالصمد بن ابی الجیش حدیث آموخت. آنگاه در ۶۷۱ ق/ ۱۲۷۲ م با دخترِ علاءالدین صاحب دیوان عطا مَلک جوینی ازدواج کرد و در ۶۹۵ ق/ ۱۲۹۶ م به دمشق رفت و به استماع حدیث پرداخت. وی توجه و اشتیاق خاصی به گردآوری احادیث و روایات داشت و گفتهاند که بیشتر اوقات ملازم غازان خان، ایلخان مغول (حک ۶۹۴-۷۰۳ ق) بود و غازان از او دربارۀ اسلام میپرسید و میآموخت. همچنین بنابر منابع تاریخی، غازان خان در ۶۹۴ ق/ ۱۲۹۵ م به دست وی اسلام آورد و به پیروی از غازان، همۀ لشکریان وی نیز مسلمان شدند.
ذهبی از صدرالدین ابراهیم با القابی چون امام یگانۀ محدث کامل، و فخرالاسلام یاد میکند و اسنوی او را امام علوم حدیث و فقه میداند. وی از بیشتر علمای قزوین اجازۀ روایت داشت و از فقیهان اهل سنت و جماعت چون قاضی نصیرالدین محمد بن محمد، نظامالدین محمد ابن امیر و ابن عساکر، و از فقیهان شیعه چون یوسف بن مطهر حلی، محقق حلی، ابنطاووس، مفید بن جهم و خواجه نصیرالدین طوسی روایت کرده است و در طبقۀ علامۀ حلی قرار دارد و بزرگانی چون عثمان بن موفق اذکائی و مؤید بن محمد طوسی از شاگردان وی بودهاند. امینی نیز در الغدیر از وی روایات متعددی نقل میکند.
صدرالدین حمویه کتابی به نام فرائد السمطین فی فضائل المرتضى و البتول و السبطین، در فضایل حضرت علی (ع) و اهل بیت پیامبر (ص) دارد که آن را در ۷۱۶ ق نوشته است و این امر موجب آن شده است که برخی از مورخان وی را شیعه بدانند، حال آنکه وی در این کتاب افزون بر ذکر فضایل، و تأکید بر رفعت مقام خاندان پیامبر (ص)، احادیث و روایاتی دربارۀ سایر صحابه نیز آورده است. این کتاب که در ۱۳۹۸ ق، به کوشش محمد باقر محمودی در بیروت به چاپ رسیده است، دارای دو «سمط»، و هر یک از آنها دارای ۷۲ باب است که نخستین آنها به فضایل امام علی (ع)، و دومین به برتریهای خاندان پیامبر (ص) تا حضرت مهدی (ع) میپردازد. صدرالدین ابراهیم در بحرآباد جوین، مسکن دیرینۀ خاندان حمویه درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.